Dowodzenie twierdzeń na maturze rozszerzonej – przykłady krok po kroku

W skrócie: na maturze rozszerzonej dowody budujemy tak samo jak na podstawie – założenie, teza, dowód – ale przekształceń jest więcej, a zadania sięgają do nierówności z kilkoma zmiennymi, podzielności z potęgami, planimetrii i rachunku prawdopodobieństwa. Kluczem jest znajomość kilku sprawdzonych „chwytów”: rozkładu na czynniki, iloczynu kolejnych liczb całkowitych i nierówności $(a-b)^2 \ge 0$. Pokazuję je na przykładach i w czterech lekcjach wideo.
Cześć, z tej strony Arietta! Znasz to uczucie? Przewracasz stronę arkusza, a tam: „Wykaż, że…”. Żadnej liczby do policzenia, żadnego wzoru, który pasowałby na pierwszy rzut oka. Wiele osób w tym momencie przewraca kartkę dalej i obiecuje sobie, że „wróci na końcu”. Rzadko wraca.
Od lat widzę to samo na lekcjach: dowody nie są trudniejsze od innych zadań – są po prostu inne. Nie liczysz wyniku, tylko opowiadasz historię: od tego, co wiesz (założenie), do tego, co masz pokazać (teza). Każdy krok musi wynikać z poprzedniego, jak w dobrze napisanym kryminale, w którym na końcu wszystko się zgadza. Kiedy zaczniesz patrzeć na dowody w ten sposób, przestają straszyć – a punkty za nie są często najłatwiejsze do zdobycia, bo schematy się powtarzają.
Jeśli dopiero zaczynasz z dowodami, przeczytaj najpierw mój artykuł Dowodzenie twierdzeń – jak dowodzić krok po kroku – tam tłumaczę podstawy: budowę twierdzenia, dowód wprost i nie wprost oraz najczęstsze błędy. Tutaj idziemy poziom wyżej.
Spis treści
- 👉 1. Czym różnią się dowody na rozszerzeniu?
- 👉 2. Trzy chwyty, które musisz znać
- 👉 3. Przykład: podzielność przez 30
- 👉 4. Przykład: nierówność z trzema zmiennymi
- 👉 5. Przykład: dowód nie wprost z logarytmem
- 👉 6. Przykład: rachunek prawdopodobieństwa
- 👉 7. Przykład: planimetria
- 👉 8. Cztery lekcje wideo
- 👉 9. Pytania i odpowiedzi
- 👉 10. Na koniec – dowód to umiejętność, którą się ćwiczy
1. Czym różnią się dowody na rozszerzeniu?
Na podstawie dowód to zwykle kilka linijek: podstawiasz $2k+1$, wyłączasz czynnik przed nawias i gotowe. Na rozszerzeniu zadania są dłuższe i wymagają pomysłu. Najczęściej spotkasz:
- nierówności z dwiema lub trzema zmiennymi, często z dodatkowym warunkiem (np. $a+b+c=1$),
- podzielność wyrażeń z potęgami ($n^5-n$, $n^3-n$, sumy potęg),
- planimetrię – trójkąty podobne, kąty w okręgu, czworokąty wpisane,
- dowody w rachunku prawdopodobieństwa – np. wykazanie nierówności dla prawdopodobieństw zdarzeń.
Schemat się nie zmienia: wypisz założenie i tezę, a dopiero potem szukaj drogi od jednego do drugiego.
Najważniejsza różnica jest jednak w głowie. Na podstawie zwykle od razu widać, co zrobić. Na rozszerzeniu często przez pierwszą minutę nie widać nic – i to jest normalne. Dobry dowód rzadko przychodzi od razu; zwykle trzeba spróbować jednej drogi, zobaczyć, że prowadzi donikąd, i spokojnie wrócić. Tego nie traktuj jako porażki, tylko jako część rozwiązywania. Dlatego tak ważne jest, żeby mieć w zanadrzu kilka sprawdzonych „chwytów” – wtedy zamiast zgadywać, po prostu sprawdzasz je po kolei.
2. Trzy chwyty, które musisz znać
- Kwadrat jest nieujemny. Z $(a-b)^2 \ge 0$ wynika $a^2+b^2 \ge 2ab$. Dodając takie nierówności stronami, dostajesz $a^2+b^2+c^2 \ge ab+bc+ca$ – ta jedna linijka rozwiązuje zaskakująco wiele zadań.
- Iloczyn kolejnych liczb całkowitych. Wśród $k$ kolejnych liczb całkowitych jedna jest podzielna przez $k$. Dlatego $n(n-1)(n+1)$ dzieli się przez 6, a iloczyn pięciu kolejnych liczb – przez 5 (i przez 120).
- Rozkład na czynniki. Zanim zaczniesz liczyć, spróbuj rozłożyć wyrażenie: wyłączyć wspólny czynnik, użyć wzorów skróconego mnożenia. Rozkład zwykle sam „podpowiada” dowód.
3. Przykład: podzielność przez 30
Zacznę od klasyka, który świetnie pokazuje, jak chwyt z rozkładem na czynniki „otwiera” zadanie. Na pierwszy rzut oka $n^5-n$ nie mówi nic. Po rozłożeniu – mówi prawie wszystko.
Wykaż, że dla każdej liczby całkowitej $n$ liczba $n^5-n$ jest podzielna przez 30.
Założenie: $n \in \mathbb{Z}$. Teza: $30 \mid n^5-n$.
Dowód: rozkładam na czynniki:
$n^5-n = n(n^4-1) = n(n^2-1)(n^2+1) = (n-1)n(n+1)(n^2+1)$
Ponieważ $30=2\cdot 3\cdot 5$, a liczby 2, 3 i 5 są względnie pierwsze, wystarczy pokazać podzielność przez 6 i przez 5.
Podzielność przez 6: $(n-1)n(n+1)$ to iloczyn trzech kolejnych liczb całkowitych – jedna z nich jest parzysta, a jedna podzielna przez 3.
Podzielność przez 5: tu przydaje się sprytny zapis $n^2+1=(n^2-4)+5$:
$(n-1)n(n+1)(n^2+1) = (n-2)(n-1)n(n+1)(n+2) + 5(n-1)n(n+1)$
Pierwszy składnik to iloczyn pięciu kolejnych liczb całkowitych, więc dzieli się przez 5. Drugi składnik ma czynnik 5. Suma liczb podzielnych przez 5 jest podzielna przez 5.
Liczba $n^5-n$ jest więc podzielna przez 6 i przez 5, czyli przez 30, co kończy dowód.
4. Przykład: nierówność z trzema zmiennymi
Teraz nierówność – zadanie, przed którym uczniowie najczęściej się poddają, bo „nie wiadomo, z której strony ugryźć”. Podpowiedź jest zawsze ta sama: zacznij od czegoś, co jest prawdziwe na pewno. A co jest prawdziwe na pewno? Kwadrat dowolnej liczby jest nieujemny.
Wykaż, że jeśli $a+b+c=1$, to $ab+bc+ca \le \frac{1}{3}$.
Założenie: $a+b+c=1$. Teza: $ab+bc+ca \le \frac{1}{3}$.
Dowód: zaczynam od nierówności zawsze prawdziwej:
$(a-b)^2+(b-c)^2+(c-a)^2 \ge 0$
Po rozwinięciu i podzieleniu przez 2: $a^2+b^2+c^2 \ge ab+bc+ca$.
Dodaję do obu stron $2(ab+bc+ca)$:
$a^2+b^2+c^2+2(ab+bc+ca) \ge 3(ab+bc+ca)$
Lewa strona to $(a+b+c)^2$, czyli z założenia $1^2=1$. Zatem $1 \ge 3(ab+bc+ca)$, czyli $ab+bc+ca \le \frac{1}{3}$, co kończy dowód.
💡 Zwróć uwagę: założenie wykorzystaliśmy dopiero na końcu – i to jest typowe dla nierówności na rozszerzeniu. Najpierw budujesz ogólną nierówność, a potem „wstawiasz” warunek z zadania.
5. Przykład: dowód nie wprost z logarytmem
Są twierdzenia, których nie da się pokazać „wprost” – bo jak udowodnić, że czegoś nie da się zapisać w postaci ułamka? Wtedy robię coś przewrotnego: udaję, że teza jest fałszywa, i patrzę, co się stanie. Jeśli dojdę do absurdu, to znaczy, że udawanie było błędem.
Wykaż, że liczba $\log_2 3$ jest niewymierna.
Tu nie da się „przekształcać” – niewymierność dowodzimy prawie zawsze nie wprost.
Teza: $\log_2 3$ nie jest liczbą wymierną.
Dowód nie wprost. Załóżmy, że $\log_2 3$ jest liczbą wymierną. Ponieważ $3>1$, to $\log_2 3>0$, więc możemy zapisać $\log_2 3=\frac{p}{q}$, gdzie $p$ i $q$ są dodatnimi liczbami całkowitymi.
Z definicji logarytmu: $2^{\frac{p}{q}}=3$. Podnoszę obie strony do potęgi $q$:
$2^p=3^q$
Lewa strona jest liczbą parzystą (bo $p \ge 1$), a prawa – nieparzystą (iloczyn samych trójek). Liczba parzysta nie może być równa nieparzystej – otrzymaliśmy sprzeczność. Zatem założenie było fałszywe i $\log_2 3$ jest liczbą niewymierną, co kończy dowód.
💡 Schemat dowodu nie wprost: 1) napisz „dowód nie wprost” i zaprzecz tezie, 2) przekształcaj, aż dojdziesz do czegoś niemożliwego, 3) nazwij sprzeczność wprost („liczba parzysta nie może być równa nieparzystej”), 4) zakończ wnioskiem, że teza jest prawdziwa.
6. Przykład: rachunek prawdopodobieństwa
Dowód w rachunku prawdopodobieństwa brzmi groźnie, a bywa najkrótszy z całego arkusza. Ten przykład lubię za to, że rozwiązanie mieści się w jednej obserwacji – trzeba ją tylko zauważyć.
Zdarzenia $A$ i $B$ są zawarte w przestrzeni $\Omega$, przy czym $P(A)=0{,}7$ i $P(B)=0{,}6$. Wykaż, że $P(A \cap B) \ge 0{,}3$.
Założenie: $P(A)=0{,}7$, $P(B)=0{,}6$. Teza: $P(A \cap B) \ge 0{,}3$.
Dowód: korzystam ze wzoru na prawdopodobieństwo sumy zdarzeń:
$P(A \cup B)=P(A)+P(B)-P(A \cap B)$
Prawdopodobieństwo żadnego zdarzenia nie przekracza 1, więc $P(A \cup B) \le 1$. Stąd:
$P(A)+P(B)-P(A \cap B) \le 1$
$P(A \cap B) \ge P(A)+P(B)-1=0{,}7+0{,}6-1=0{,}3$, co kończy dowód.
Zauważ, że dowodem jest tu jedna obserwacja: prawdopodobieństwo sumy nie może przekroczyć 1. W zadaniach z prawdopodobieństwa właśnie takie „oczywiste” fakty ($0 \le P(A) \le 1$, $P(A \cap B) \le P(A)$) są najczęściej kluczem do dowodu.
7. Przykład: planimetria
Na koniec geometria. Tutaj połowa sukcesu to rysunek – często zanim napiszesz pierwszą linijkę, dowód widać już na kartce. Zobacz sam.
Wykaż, że jeśli w czworokąt wypukły $ABCD$ można wpisać okrąg, to $|AB|+|CD|=|BC|+|DA|$.
Założenie: okrąg jest wpisany w czworokąt $ABCD$, czyli jest styczny do każdego z jego boków. Teza: $|AB|+|CD|=|BC|+|DA|$.
Dowód: korzystam z własności, że odcinki stycznych poprowadzonych z jednego punktu do okręgu mają równe długości. Oznaczmy długości odcinków od wierzchołków do punktów styczności: z wierzchołka $A$ – $a$, z $B$ – $b$, z $C$ – $c$, z $D$ – $d$. Każdy bok składa się z dwóch takich odcinków:
$|AB|=a+b, \quad |BC|=b+c, \quad |CD|=c+d, \quad |DA|=d+a$
Zatem $|AB|+|CD|=a+b+c+d$ oraz $|BC|+|DA|=b+c+d+a$. Obie sumy są równe, co kończy dowód.
Narysuj sobie ten czworokąt i zaznacz cztery pary równych odcinków – zobaczysz, że dowód „rysuje się sam”. To dobra rada do każdego dowodu geometrycznego: najpierw porządny rysunek i oznaczenia, potem rachunki.
8. Cztery lekcje wideo
Dowodów najlepiej uczy się, patrząc, jak ktoś myśli na głos – gdzie się zatrzymuje, co próbuje, z czego rezygnuje. Dlatego nagrałam dla Ciebie cztery lekcje, w których rozwiązuję dowody krok po kroku, tak jak robię to z uczniami na zajęciach.
Dowodzenie twierdzeń na poziomie rozszerzonym – przegląd typów dowodów
Dowodzenie twierdzeń na maturze – zadania z arkuszy
Dowodzenie w planimetrii – co było na maturze
Dowodzenie twierdzeń w rachunku prawdopodobieństwa
📚 Ćwicz na zadaniach z arkuszy: dowody – zadania maturalne, poziom rozszerzony (z odpowiedziami).
9. Pytania i odpowiedzi
Czy dowody na rozszerzeniu są obowiązkowe?
W arkuszach rozszerzonych zadania typu „wykaż, że…” pojawiają się praktycznie co roku. Można je pominąć, ale to oddanie punktów, które da się wyćwiczyć – większość dowodów opiera się na kilku powtarzających się schematach.
Od czego zacząć, jeśli nie mam pomysłu na dowód?
Wypisz założenie i tezę, a potem spróbuj trzech rzeczy: rozłożyć wyrażenie na czynniki, sprowadzić nierówność do postaci „coś $\ge 0$” albo podstawić kilka konkretnych liczb, żeby zobaczyć zależność (to nie jest dowód, ale często podsuwa pomysł).
Czy mogę korzystać z nierówności między średnimi?
Nierówność między średnią arytmetyczną a geometryczną możesz stosować, ale bezpieczniej jest ją krótko uzasadnić – dla dwóch liczb wynika wprost z $(\sqrt{a}-\sqrt{b})^2 \ge 0$.
Jak zapisać, że liczba dzieli się przez inną?
Zapisem $30 \mid n^5-n$ („30 dzieli $n^5-n$”) albo słownie. Najważniejsze, żeby na końcu jasno wynikało, że otrzymana liczba to iloczyn dzielnika i liczby całkowitej.
Na koniec – dowód to też umiejętność, którą się ćwiczy
Nikt nie rodzi się z talentem do dowodów. To umiejętność jak każda inna: im więcej przykładów zobaczysz i samodzielnie spróbujesz, tym szybciej zaczniesz rozpoznawać, który chwyt pasuje do którego zadania. Zauważ, że w pięciu przykładach powyżej tak naprawdę powtarzały się trzy pomysły – rozkład na czynniki, nieujemny kwadrat i „udawanie, że jest odwrotnie”.
Moja rada na najbliższe tygodnie: raz w tygodniu weź jedno zadanie „wykaż, że…” z prawdziwego arkusza i daj sobie 15 minut bez podglądania rozwiązania. Nawet jeśli nie skończysz – zapisz, co próbowałeś. Po kilku tygodniach zobaczysz, że to, co w październiku wydawało się nie do ruszenia, w maju zabiera Ci pięć minut.
Przygotowujesz się do rozszerzenia?
W kursie rozszerzonym prowadzę Cię przez wszystkie działy po kolei – z dowodami włącznie – od teorii po pełne arkusze CKE.
Masz pytanie do któregoś zadania? Napisz do mnie przez czat na stronie albo w grupie MATURA 2027 z AjkaMat na Facebooku.
Powodzenia!
Arietta
